Trong hệ thống Y tế Việt Nam, Trạm Y tế xã, phường luôn được ví như "người gác cổng" của Ngành Y tế. Đây là nơi gần dân nhất, tiếp xúc với người dân thường xuyên nhất; đồng thời cũng là tuyến đầu trong phòng, chống dịch bệnh, chăm sóc sức khỏe ban đầu và quản lý bệnh mạn tính không lây nhiễm. Tuy nhiên, thực tế nhiều năm qua cho thấy y tế cơ sở vẫn đang "loay hoay" trong vòng xoáy của sổ sách giấy, quy trình thủ công và dữ liệu rời rạc – những "nút thắt" vô hình nhưng dai dẳng, làm giảm hiệu quả hoạt động và khiến người dân chưa thực sự tin tưởng lựa chọn Trạm y tế làm điểm chăm sóc sức khỏe đầu tiên.
Trong bối cảnh đó, mô hình Trạm Y tế thông minh không còn là một khái niệm mang tính khẩu hiệu, mà đang dần trở thành yêu cầu tất yếu. Trạm Y tế phường Cầu Giấy là một trong những đơn vị được Sở Y tế Hà Nội lựa chọn thí điểm mô hình này, với mục tiêu từng bước chuyển đổi từ cách làm truyền thống sang quản lý và cung cấp dịch vụ y tế dựa trên dữ liệu số.
Thực trạng tại Trạm Y tế phường Cầu Giấy: nhiều nỗ lực, không ít rào cản
Cũng như nhiều Trạm Y tế đô thị khác, Trạm Y tế phường Cầu Giấy đang đảm nhiệm khối lượng công việc ngày càng lớn: khám chữa bệnh ban đầu, quản lý bệnh không lây nhiễm, tiêm chủng, y tế dự phòng, dân số, giám sát dịch bệnh… Trong khi đó, hệ thống công nghệ thông tin chưa đồng bộ, nhiều phần mềm chuyên ngành được triển khai rời rạc theo từng lĩnh vực, từng chương trình mục tiêu.
Thực tế này dẫn đến một nghịch lý quen thuộc: dữ liệu rất phong phú, nhưng lại khó khai thác tổng thể. Hồ sơ khám chữa bệnh, dữ liệu tiêm chủng, thông tin bệnh truyền nhiễm, bảo hiểm y tế… nằm ở các hệ thống khác nhau, chưa được liên thông đầy đủ. Cán bộ y tế vì thế vẫn phải dành nhiều thời gian cho việc nhập liệu, tổng hợp và báo cáo, thay vì tập trung vào chăm sóc và tư vấn cho người dân.
Đó chính là điểm nghẽn lớn nhất mà mô hình Trạm Y tế thông minh được kỳ vọng sẽ tháo gỡ.
Trạm y tế thông minh: không chỉ là thêm máy tính hay phần mềm
Theo cách tiếp cận hiện đại, Trạm Y tế thông minh không đơn thuần là việc trang bị thêm máy tính, phần mềm hay đường truyền Internet. Bản chất của mô hình này là tái cấu trúc toàn bộ hoạt động của Trạm y tế dựa trên công nghệ số, lấy dữ liệu làm trung tâm và người dân làm đối tượng phục vụ cốt lõi.
Các tài liệu chuyên môn và kinh nghiệm quốc tế cho thấy, một Trạm Y tế thông minh cần được xây dựng trên Sáu trụ cột chính:
1. Dịch vụ y tế thông minh: từ tiếp đón, đặt lịch khám, phân luồng người bệnh đến tư vấn, theo dõi sức khỏe từ xa. Người dân có thể tiếp cận dịch vụ thuận tiện hơn, giảm thời gian chờ đợi và chi phí đi lại.
2. Hệ thống thông tin y tế đồng bộ: bao gồm hệ thống quản lý Trạm y tế (HIS), bệnh án điện tử (EMR), hồ sơ sức khỏe điện tử trọn đời (EHR), tiến tới tích hợp các hệ thống xét nghiệm (LIS), chẩn đoán hình ảnh (PACS, RIS). Đây được coi là "linh hồn" của mô hình, giúp dữ liệu không còn bị chia cắt.
3. Nhân lực y tế số: cán bộ y tế không chỉ được đào tạo về chuyên môn mà còn được trang bị kỹ năng số, sử dụng thành thạo các phần mềm, công cụ hỗ trợ ra quyết định, tiến tới ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong một số khâu/hoạt động chuyên môn.
4. Thuốc và trang thiết bị được quản lý thông minh: quản lý kho thuốc, vật tư y tế bằng mã vạch; cảnh báo tồn kho, hạn dùng, góp phần giảm lãng phí và đảm bảo cung ứng kịp thời.
5. Tài chính y tế minh bạch, thuận tiện: thanh toán không dùng tiền mặt, liên thông BHYT, giảm thủ tục hành chính cho cả người dân và cán bộ y tế.
6. Quản trị và điều hành dựa trên dữ liệu: lãnh đạo Trạm y tế và cơ quan quản lý có thể theo dõi hoạt động thông qua các bảng điều khiển (dashboard) trực quan, cập nhật theo thời gian thực, thay cho những tập báo cáo giấy.
Cầu Giấy và bước đi thận trọng trong giai đoạn thí điểm
Thực hiện chỉ đạo của Sở Y tế Hà Nội về thí điểm mô hình Trạm y tế thông minh, Trạm Y tế phường Cầu Giấy đã chủ động xây dựng kế hoạch, phân công nhiệm vụ cụ thể cho từng bộ phận, đồng thời rà soát hiện trạng hạ tầng công nghệ thông tin và các phần mềm đang sử dụng.
Trong giai đoạn đầu, phường tập trung vào những nội dung nền tảng, bao gồm:
- Triển khai và vận hành hệ thống HIS phục vụ tiếp đón, khám chữa bệnh và quản lý người bệnh ngoại trú;
- Thực hiện liên thông dữ liệu khám chữa bệnh bảo hiểm y tế với Cổng giám định BHYT theo quy định;
- Bước đầu ứng dụng chữ ký số trong một số quy trình nghiệp vụ và công tác báo cáo.
Do điều kiện về hạ tầng và trang thiết bị, các hệ thống nâng cao như LIS, PACS, RIS hiện chưa thể triển khai đồng bộ. Đây cũng là khó khăn chung của nhiều Trạm y tế cơ sở, khi thiết bị y tế chưa có khả năng kết nối và truyền dữ liệu số.
Những khó khăn buộc phải đối mặt để giải quyết
Quá trình thí điểm tại Cầu Giấy cho thấy, chuyển đổi số y tế cơ sở là một bài toán phức tạp, không thể giải quyết trong thời gian ngắn. Thời gian thí điểm chưa đến hai tháng là quá ngắn để triển khai đồng thời nhiều nội dung liên quan đến chuyên môn y tế, công nghệ thông tin và dữ liệu.
Bên cạnh đó, việc chưa có khung khái niệm, bộ tiêu chí và phương pháp đánh giá chính thức về "Trạm Y tế thông minh" cũng khiến các đơn vị gặp lúng túng: làm đến mức nào thì được coi là thông minh? đánh giá ra sao? nghiệm thu thế nào? tất cả vẫn đang cần sự hướng dẫn thống nhất từ cơ quan quản lý.
Hạ tầng CNTT, thiết bị y tế, nguồn lực tài chính và nhân lực số tiếp tục là những thách thức hiện hữu, đòi hỏi cách tiếp cận bài bản, theo lộ trình thay vì làm nhanh, làm dàn trải.
Chủ động định hình lộ trình đến năm 2030
Điểm đáng chú ý trong cách làm của Trạm Y tế phường Cầu Giấy là sự chủ động. Thay vì chờ đợi, đơn vị đã xây dựng Khung mô hình Trạm Y tế thông minh riêng, xác định rõ các giai đoạn triển khai trong năm 2026 và định hướng phát triển đến năm 2030.
Song song với đó, Trạm Y tế đã báo cáo UBND phường để tổ chức các cuộc họp liên ngành để tạo sự đồng thuận trong quá trình triển khai; rà soát, lập danh mục hạ tầng và thiết bị cần đầu tư; đồng thời làm việc với các đối tác là các doanh nghiệp công nghệ để khảo sát, chạy thử nghiệm các giải pháp HIS, bệnh án điện tử, LIS, PACS, RIS và ứng dụng AI trong chẩn đoán hình ảnh.
Việc thử nghiệm trong Quý I/2026 được xem là bước "chạy đà" quan trọng, giúp Trạm y tế và cơ quan quản lý có cơ sở thực tiễn để lựa chọn giải pháp phù hợp, tránh đầu tư dàn trải và lãng phí.
Từ một Trạm Y tế đến bức tranh chung của y tế đô thị
Câu chuyện Trạm Y tế thông minh tại phường Cầu Giấy phản ánh khá rõ bức tranh chung của y tế cơ sở đô thị hiện nay: nhu cầu đổi mới là rất lớn, quyết tâm chính trị cao, nhưng cần thêm thời gian, cơ chế và nguồn lực để có thể đi đến đích.
Nếu được triển khai đúng hướng, Trạm y tế thông minh sẽ không chỉ giúp người dân tiếp cận dịch vụ y tế thuận tiện, minh bạch hơn, mà còn góp phần giảm tải cho tuyến trên, nâng cao hiệu quả quản lý sức khỏe cộng đồng.
Quan trọng hơn, đây là bước chuyển từ tư duy "khám, chữa bệnh khi có người đến" sang quản lý sức khỏe chủ động, nơi mỗi người dân có một hồ sơ sức khỏe điện tử đồng hành suốt cuộc đời. Khi đó, Trạm y tế phường - với vai trò vốn có - sẽ thực sự trở thành điểm tựa y tế gần dân, vì dân và của dân trong kỷ nguyên số.
Nguyễn Quốc Tuấn – Trưởng Trạm Y tế phường Cầu Giấy